Genealogisch onderzoek en horigheid

Onderzoek naar onze voorouders vóór 1800 begint meestal met het bestuderen van archiefbronnen, zoals doop- trouw- en begraafboeken (dtb). Wanneer deze bronnen volledig zijn en wanneer de voornamen, achternamen of patroniemen niet al te veelvuldig voorkomen kan vaak al snel een nieuwe generatie toegevoegd worden aan de voorouderreeks. Op de Noordwest-Veluwe dekt een doop- of trouwboek al gauw het grootste deel van de inwoners van plaatsen of dorpen af, waardoor de kans dat een nieuwe generatie voorouders onvindbaar is afneemt, tenzij die in een andere plaats of dorp gezocht moet worden. Dan dienen de bronnen van deze plaatsen of dorpen te worden onderzocht. Toch kan het onderzoek bemoeilijkt worden door het gebruik van veel voorkomende patroniemen zonder achternamen of door ontbrekende bronnen in deze tijd. Alleen afgaan op kandidaat voorouders op basis van patroniemen en vernoeming van kinderen is een hachelijke zaak. Dan wordt het moeilijker om te bepalen welk het juiste ouderpaar is van een verre voorouder.

Archieven die handelen over de horigheid, dat wil zeggen over horige personen en horige goederen, zoals boerderijen en land, vormen een belangrijk alternatief voor dtb-boeken. Zeker wanneer de horigheid wijdverbreid was, zoals op de Veluwe. “Horige” archiefbronnen zijn gestoeld op genealogie. Immers de “horige status” erfden kinderen van hun moeder als die horig was. De meisjes in het gezin van de horige moeder gaven die status weer door aan hun kinderen, enzovoort. Voor de “heer” van die horigen was het belangrijk om de matrilineaire afstamming te kennen en vast te leggen. Horigen betekenen namelijk inkomsten voor de heer, zoals bijvoorbeeld hoofdtins, keurmede of versterf, die horigen of hun nabestaanden moesten betalen. Behalve deze persoonsgebonden verplichtingen bestonden er ook allerlei verplichtingen gekoppeld aan het horige goed of horige land dat een horige bezat. De heer had dus ook belang bij een goede registratie van de bezitters van zijn horige goederen en van hun aan het goed of de grond verbonden betalingen. Tot die verplichtingen behoren onder andere: het betalen van (grond)tinsen, tienden, stedigheid (jaarlijkse erfpacht als deel van de oogst), investituur of belening met het goed, oprukking, en dergelijke. Termen die verderop nog aan de orde komen. Het horig bezit ging bij voorkeur over van vader op zoon, eventueel op de dochter of een neef of nicht. Door de achtereenvolgende bezitters chronologisch op een rijtje te zetten wordt vaak een patrilineaire afstammingsreeks zichtbaar. De wereldlijke of geestelijke heer voerde daarom een nauwkeurige administratie om zijn inkomsten veilig stellen.

Horige personen
Het voordeel van de bestudering van “horige” archieven is dat de onderzoeker regelmatig meerdere generaties voorouders in één enkel document kan vinden. Een van de fraaiste voorbeelden daarvan is een akte in het Archief van de Kelnarij van Putten, die zich bevindt in het Gelders Archief (GA) (zie afb. 1).

De Kelnarij van Putten stond onder leiding van de kelner en enkele huisgenoten, die optraden als rentmeester voor het in Duitsland te Paderborn gelegen klooster Abdinghof. Door schenkingen verkreeg dit klooster in de middeleeuwen veel goederen en land op de Noordwest-Veluwe. Het centrum van die goederen wordt gevormd door Putten, Nijkerk, Voorthuizen en Ermelo. Het gaat om meer dan honderd goederen, meestal boerderijen, en om land, bijvoorbeeld in de Arkemheen. De kelner beheert al deze goederen en houdt de administratie van alle bezitters en horigen verbonden aan deze goederen bij.

Lees verder (gepubliceerd in “Veluwse Geslachten, Jaargang 45, pag. 8, 2020):

Genealogisch onderzoek – horigheid

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s